Serwis pasjonatów języka angielskiego

Promocja lekcji przez Skype - fachowa i szybka nauka

zobacz szczegóły, wypełnij formularz - oddzwonimy

Twoja wyszukiwarka

Dysleksja - trudności w czytaniu i pisaniu w odniesieniu do nauki języka angielskiego część 1 -autor: Anna Grys

2010.05.31

Prezentujemy pierwszą część materiału poświęconego dysleksji. Praca dodana zostanie do podstrony dla nauczycieli Materiały dla nauczyciela

Specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu w odniesieniu do nauki j.angielskiego - cz.I

Autor: Anna Grys

Celem tej części pracy jest omówienie przyczyn trudności w uczeniu się czytania i pisania ucznia ze zdiagnozowaną dysleksją rozwojową w wyniku zaburzonej percepcji wzrokowej oraz słuchowej w odniesieniu do nauki języka angielskiego.
W poszczególnych rozdziałach będzie można przeczytać o:

— przyczynach i objawach dysleksji,

— diagnozowaniu, ocenianiu i pracy z uczniem z dysleksją

— związku między specyficznymi trudności w uczeniu się czytania i pisania w języku polskim a nauką języka angielskiego,

— przyczynach oraz o trudnościach w nauce języka angielskiego, które występują najczęściej.

Wstęp
 
Polskie szkoły borykają się z wielorakimi trudnościami , zarówno od strony organizacyjnej, jak i dydaktyczno- wychowawczej. W ostatnich dziesięcioleciach do tej grupy dołączył problem dysleksji wśród polskich uczniów . Zwiększyła się  świadomość wśród nauczycieli znaczenia i wpływu specyficznych trudności dla rozwoju ucznia w sferze dydaktyczno- wychowawczej. To spowodowało, iż trudności w nauce czytania i pisania, nazywane dysleksją uznano za jeden z ważniejszych problemów współczesnej szkoły. Coraz częściej stawiane są pytania o specyfikę tych trudności, ich charakter, obiektywne objawy dla poszczególnych przedmiotów szkolnych i wieku ucznia oraz podejmowane są działania w kierunku korygowania i kompensowania deficytów rozwojowych.
Najważniejszym osiągnięciem minionych lat jest uznanie dysleksji za specyficzne trudności w nauce czytania i pisania , które dają o sobie znać od wczesnego okresu dzieciństwa, zwłaszcza w momencie podjęcia przez ucznia nauki czytania i pisania. Do niedawna trudności te niejednokrotnie  utożsamiane były wyłącznie  z zaniedbaniem środowiskowym  lub błędami dydaktycznymi nauczycieli. Uczeń z  trudnościami w uczeniu się czytania i pisania otrzymywał etykietkę ucznia leniwego, nie uczącego się, sprawiającego trudności wychowawcze , unikającego obowiązków szkolnych. W rzeczywistości uczeń taki najczęściej wykazuje zdolności  ponad przeciętne, wysiłek wkładany w naukę jest niewspółmierny do jego wyników edukacyjnych, przy częstokroć widocznej  inteligencji wyższej niż przeciętna.

Nie jest nadal jednostkowym przypadkiem w polskiej szkole sytuacja alienowania , lub braku akceptacji ucznia, który wykazuje trudności w uczeniu się czytania i pisania i z trudem pokonuje kolejne etapy kształcenia i podejmuje naukę w gimnazjum, bądź w liceum. Uczeń taki w momencie napotykania na trudności w przyswajaniu trudniejszych zagadnień, pojęć i umiejętności napotyka na obojętność nauczycieli i rodziców, czasami niekompetencja nauczycieli w obszarze rozpoznawania tych trudności  przeplata się z przekonaniem ,że dysleksja  to etap w rozwoju  ucznia , który zniknie pod warunkiem intensywnej pracy rodziny i szkoły. Nie dostrzega się wielu paradoksalnych objawów, które nie mogą być wynikiem niedouczenia ucznia lub jakiegokolwiek rodzaju zaniedbania środowiskowego, czy szkoły.

W pracy z uczniem na każdym etapie edukacyjnym istotna jest rzetelna wiedza dotycząca podłoża dysleksji , objawów zarezerwowanych wyłącznie dla ucznia ze zdiagnozowaną dysleksją.  Bardzo istotne jest zwrócenie uwagi całego środowiska szkolnego na obecność dysleksji w polskiej szkole, wypracowanie u nauczycieli każdego przedmiotu  umiejętności odczytywania diagnozy pedagogicznej i podejmowania czynności w kierunku realizowania zaleceń poradni psychologiczno- pedagogicznej .

Decyzja o wyborze kierunku studiów podyplomowych podyktowana była ograniczonym zakresem wiedzy i umiejętności pracy z uczniem z dysleksją. Zasadniczym celem było więc zdobycie w trakcie studiów rzetelnej informacji na temat aktualnego stanu dysleksji w Polsce, zwłaszcza przyczyn, objawów dysleksji, istoty oraz rodzaju działań korekcyjno-kompesacyjnych na każdym etapie edukacyjnym.
Dzięki temu możliwe było podjęcie przeze mnie, po zapoznaniu się z opinią z poradni psychologiczno-pedagogicznej, bardziej zorganizowanych działań w postaci dostosowania sposobu pracy do możliwości ucznia z dysleksją, zasad egzekwowania wiedzy,  podczas pierwszego roku studiów. Kolejnym krokiem była praca korekcyjno - kompensacyjna w formie praktyki zawodowej na drugim roku studiów, której efektem końcowym jest praca dyplomowa.

Celem tej pracy jest  omówienie przyczyn trudności w uczeniu się  czytania i pisania ucznia ze zdiagnozowaną dysleksją rozwojową w wyniku zaburzonej percepcji wzrokowej oraz słuchowej w odniesieniu do nauki języka angielskiego.
W rozdziale pierwszym omówione zostaną specyficzne trudności w czytaniu i pisaniu ucznia realizującego obowiązek edukacyjny w szkole średniej oraz zaproponowanie zostaną ćwiczenia korekcyjno-kompesacyjne  w wybranym obszarze.

Zwrócę uwagę na charakterystyczne objawy, rodzaje błędów popełnianych przez ucznia ze zdiagnozowaną dysleksją rozwojową w postaci dysortografii oraz ogólnych trudności w nauce.

W oparciu o dostępną literaturę przejdę do omówienia trudności w uczeniu się czytania i pisania ucznia, który podejmuje ,a w przypadku szkoły średniej ,kontynuuje naukę języka obcego Dokonam omówienia rodzaju błędów i charakterystycznych objawów w tym obszarze. Celem tej części pracy będzie próba znalezienia odpowiedzi na pytanie, jaki jest związek między specyficznymi  trudności w uczeniu się czytania i pisania w języku polskim a nauką języka angielskiego, oraz jakie trudności w nauce języka angielskiego występują najczęściej.

W rozdziale drugim spróbuję ustalić, jakie działania korekcyjno-kompesacyjne można prowadzić w trakcie realizacji programu nauczania na zajęciach z uczniem z dysleksją, w oparciu o diagnozę problemu ucznia oraz opracowany program oddziaływań terapeutycznych, który  może również  być realizowany na lekcjach języka angielskiego.

W rozdziale trzecim przygotuję projekt ewaluacji i na jego podstawie podsumuję skuteczność podjętych działań zajęć korekcyjno- kompensacyjnych i odniosę się do przydatności wprowadzonych zmian w placówce , w której realizowany był program.
Przedstawiony w części praktycznej opis przypadku, propozycje metod pracy oraz ćwiczeń stosowanych w pracy z uczniem dysleksją, wzorowanymi na ćwiczeniach wykorzystanych podczas studiów podyplomowych  naświetlą problem ucznia z dysleksją w szkole średniej.
Większość nauczycieli języka obcego nie zna wystarczająco dobrze tematyki dysleksji, ale paradoksalnie jest dobrze przygotowana do pracy z uczniem z dysleksją i do pomocy w przezwyciężaniu trudności w nauce[1]. To właśnie podczas nauki języka angielskiego stosuje się bardzo dobre ćwiczenia językowe, zabawy i inne pomoce dydaktyczne, które w swojej formie nie różnią się od ćwiczeń językowych,  gier, zabaw, piosenek, z którymi można zetknąć się podczas zajęć z terapii pedagogicznej.
Praca ta stanowić więc będzie pomoc dla tych nauczycieli języka angielskiego pracujących w szkole, którzy wiedząc o uczniu ze zdiagnozowaną dysleksją, po odczytaniu opinii z poradni psychologiczno - pedagogicznej wykazują trudność z doborem  metod i narzędzi pracy na swoich zajęciach, dostosowania ich  do potrzeb konkretnego ucznia lub trudność z właściwym egzekwowaniem wiedzy i umiejętności ucznia. W konsekwencji nauczyciele będą z większą świadomością bądź motywacją podejmować właściwe działania w kierunku wspierania ucznia z dysleksją uczącego języka angielskiego, czy każdego języka obcego.

Rozdział I
Umiejętność czytania i pisania a dysleksja we współczesnym świecie
 
Problemy z nauką poprawnej pisowni istnieją odkąd zaczęto spisywać mowę ustną. Od wielu wieków człowiek boryka się z trudnościami w opanowaniu poprawnej pisowni i poprawnego czytania.
Nauka poprawnej pisowni języka polskiego sprawia duże trudności przeciętnemu polskiemu dziecku. Trudności w opanowaniu poprawnej pisowni nie są obce każdemu uczniowi, ale największe przeszkody w nauce napotka uczeń, którzy ma trudności w procesie nauczania. [2]
Zdobycie przez ucznia umiejętności pisania i czytania w okresie pierwszych lat nauki daje szansę na pokonywanie kolejnych szczebli edukacji i ma ostatecznie przygotować młodego człowieka do aktywnego udziału w życiu społecznym i kulturalnym.[3] Współczesny świat stawia coraz większe wymagania dziecku, które  mimo dużego wysiłku uzyskuje wyniki nieadekwatne do oczekiwań nauczycieli, rodziców i własnych, w stosunku do prawidłowego rozwoju umysłowego i klasy, do której uczęszcza. Jeśli wykluczono wady wzroku, słuchu, oraz upośledzenie umysłowe,  można powiedzieć, iż mamy do czynienia z uczniem, który posiada  „specyficzne trudnościami w nauce czytania i pisania”.

Należy je rozumieć, jako pewne opóźnienia rozwojowe w zakresie funkcji percepcyjno - motorycznych, które prowadzą do trudności  w nauce czytania i pisania.[4]

Taki uczeń będzie spędzać znacznie więcej czasu , by zdobyć przeciętne oceny w szkole, czasami będzie lepsze w niektórych przedmiotach, ale na ogół będzie określane jako „przeciętny uczeń”.
Może się zdażyć , że uczeń ten zacznie unikać obowiązku szkolnego, nie będzie aktywny na lekcjach, przestanie pamiętać o odrabianiu zadań domowych, szkoła stanie się nieprzyjemnym tematem, nawet doprowadzi do negatywnych zmian w jego psychice, jak obniżenie samooceny, lub brak motywacji do nauki. [5]
Trudno jest udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, dlaczego przybywa uczniów ze zdiagnozowaną dysleksją. Na pewno sprzyja temu o wiele większa wiedza pedagogów szkolnych, pracowników przedszkoli i szkół. Również rodzice mają większą  świadomość tego, co i w jaki sposób wpływa na sukcesy i niepowodzenie dziecka w szkole. Coraz więcej mówi się otwarcie o przebiegu ciąży i porodu u kobiet, jak również o braku właściwej stymulacji rozwoju wszystkich funkcji w początkowym okresie rozwoju dziecka.

Dlatego też świadomość przyczyn, skutków i sposobów radzenia sobie z trudnościami w nauce poprawnego pisania jest niezwykle istotna z punktu widzenie całościowego rozwoju dziecka w okresie nauki szkolnej i dorosłym życiu.[6]

Klasyfikacja dysleksji
W odniesieniu do generalnej tendencji, specyficzne zaburzenia w czytaniu i pisaniu określa się terminem – dysleksja (od greckiego dis- brak czegoś , lexis- wyrazy). 
Specyficzne trudności w uczeniu się czytania i pisania, w szczególności pisania, zmieszczone są w międzynarodowej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych (ICD-10), a także jako „specyficzne zaburzenie opanowania poprawnej pisowni” (Specific Spelling Disorder - F81.1)[7] Najczęściej spotkamy się u ucznia z dysortografią (od grec. orthos - prawidłowy, i grapho- piszę,, rysuję) –czyli specyficznymi  trudności w opanowaniu poprawnej pisowni.
Natomiast specyficzne trudności w opanowaniu kaligraficznego pisma – dysgrafia (od grec. dys- brak i grapho- piszę, rysuję), znajduje się w międzynarodowej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych (ICD-10), jako objaw zaburzenia rozwoju funkcji motorycznych (Specific Disorder of Motor Function; F82)[8].

Z zasady problemom w czytaniu towarzyszą trudności w opanowaniu poprawnej pisowni. Częściej pojawiające się problemy u ucznia to trudności z dysortografią u 13-16% osób, z dysleksją, która dotyczy 9-10% osób, oraz najrzadziej z dysgrafią u około 4% osób.[9]Dzięki tym terminom można diagnozując ucznia dokładnie określić jakie zaburzenia towarzyszą w obszarze pisania oraz czytania, gdyż każde z trudności charakteryzuje się innymi symptomami. Trudności mogą występować samodzielnie, ale może również występować kilka form jednocześnie.

Przyczyny dysleksji

Specyficzne trudności w nauce czytania i pisania mogą być uwarunkowane genetycznie jak i organicznie w czasie prenatalnym, w czasie porodu i po urodzeniu się dziecka. Niektórzy badacze wskazują też na opóźnione dojrzewanie centralnego układu nerwowego, jako jedną z przyczyn dysleksji.Przyczynami bezpośrednimi są zaburzenia czynności CUN. Zaburzenia te przejawiają się jako dysfunkcje w jakimś obszarze procesów poznawczych i/lub ruchowych (np. parcjalne zaburzenia funkcji wzrokowo- przestrzennych i koordynacji wzrokowo-ruchowej), które powodują niepowodzenia w nauce poprawnej pisowni (dysortografia) i sprawnego pisania (dysgrafia). [10]
Do prawidłowego pisania potrzebna jest umiejętność dokonywania analizy i syntezy wzrokowej, które decydują o właściwym postrzeganiu, rozpoznawaniu liter.

Rozpoznanie to jest możliwe dzięki niezakłóconemu działaniu analizatora wzrokowego złożonego z:

Receptora (siatkówki), który odbiera bodźce wzrokowe i prowadzi do pobudzenia nerwowego.

Drogi doprowadzającej (nerw wzrokowy) nerw do mózgu,

Korowej części analizatora (część potyliczna mózgu), gdzie dochodzi do procesu analizy i syntezy wzrokowej.[11]

Badania wykazały (A.Łuria 1967, N.C.Kephart 1970), że dziecko osiąga dojrzałość konieczną do pisania w wieku około sześciu lat. [12]
Wówczas jest ono w stanie odróżnić strony ciała, jest w stanie opanować zwroty słowne np.: z tyłu, na dole, na lewo, na prawo, itp., i łączyć tą wiedzę z różnorodnymi ruchami lokomocyjnymi i manipulowaniem przedmiotami względem własnego ciała.
Potem opanowuje umiejętność rozróżniania kierunków przestrzennych, wytwarza się świadomość, że jest zależność pomiędzy przedmiotem a pozycją ciała, co zachęca do wykształcenia się orientacji kierunkowej. Dziecko może podjąć naukę pisania w momencie wykształcenia się prawidłowej koordynacji wzrokowo- ruchowej .

Charakterystyczne objawy zaburzonej percepcji wzrokowej
w języku polskim
 
O właściwym różnicowaniu kształtów liter, ich zapamiętywaniu i odtwarzaniu decyduje poziom funkcji wzrokowych. Postrzeganie to jest trudne z powodu podobieństwa liter i abstrakcyjnej treści elementów językowych.
W polskim alfabecie wyróżniamy 44 znaki graficzne, z czego 32 stanowią litery, 11 dwie litery, a 8 fonemów ma znaczenie podwójne (np. ś - si, dź - dzi).

Fakt, iż te grafemy występują w czterech formach: małych, dużych, pisanych i drukowanych liter, zwiększa trudności w nauce poprawnego pisania.

Dziecko ucząc się pisać, musi przeanalizować wszystkie elementy, by je poprawnie odczytać i zapisać. Konieczna jest, zatem, dobrze wykształcona sprawność dokonywania analizy i syntezy wzrokowej, które pozwolą odróżnić litery do siebie podobne.

Zaburzenia percepcji wzrokowej i orientacji przestrzennej w obrębie pisania prowadzą do:[13]
trudności w przepisywaniu ze wzoru, pisaniu z pamięci i ze słuchu.

w początkowym etapie dziecko ma trudności w zapamiętaniu kształtu liter podobnych : a-o, a-ą, e-c, s-ę, l-t-ł, m-n, u-w.

będzie mylić litery różniące się położeniem w stosunku do osi pionowej: p-g, b-d lub poziomej: w-m, n-u, d-g. Te dwie trudności spowodowane są zaburzeniem orientacji przestrzennej i /lub kierunkowej. Może, zatem również zapisywać litery w ich lustrzanym odbiciu.
będzie pomijać drobne elementy graficzne: kreseczki, ogonki: ę, ą.
będzie odwracać kolejność liter wyrazach np. pan-nap, wór- rów.

litery będą wybiegać poza linie, będą nierówne, rozchwiane. Może pisać w niewłaściwych liniach.
będzie robić za duże lub zbyt małe odstępy pomiędzy literami.

tempo pisania będzie wolne.
będzie powtarzać litery w wyrazach, np. karoryfery – zamiast kaloryfery.
będzie popełniać błędy typowo ortograficzne, co spowodowane będzie gorszą pamięcią wzrokową. Dlatego też często w jednym zdaniu będzie można spotkać błędny i poprawny zapis tego samego wyrazu.[14]

U uczniów z osłabioną pamięcią wzrokową bardzo trudno utrwala się zapis graficzny wyrazu. Osoby z ograniczoną pojemnością pamięci wzrokowej często piszą ten sam wyraz za każdym razem inaczej, muszą wiele razy patrzeć na wzór, mogą nawet przepisywać literę po literze, co i tak nie wykluczy błędów w piśmie.

Zaburzenie funkcji słuchowej
W pierwszym okresie nauki pisania funkcja słuchowa odgrywa bardzo ważną rolę, gdyż oprócz umiejętności wzrokowego spostrzegania liter, dziecko musi opanować umiejętność przyporządkowania literom właściwych dźwięków.[15]

Percepcję dźwięków umożliwia analizator słuchowy zbudowany z : [16]receptora ,korowej części analizatora, oraz nerwów odśrodkowych.

Jeżeli analizator słuchowy działa sprawnie, dziecko poprawnie rozpoznaje i różnicuje bodźce słuchowe, w tym dźwięki mowy. Jeżeli okolice kory mózgowej ulegną uszkodzeniu, to rozpoznawanie i różnicowanie bodźców jest zakłócone. Percepcja słuchowa angażuje trzy rodzaje słuchu:[17]słuch fizyczny, słuch muzyczny oraz słuch fonematyczny, pozwala różnicować fonemy, czyli dźwięki mowy ludzkiej w danym języku.

W obrębię słuchu fonematycznego, występują:

- spostrzeganie i odróżnienie od siebie głosek, a także akcentu, intonacji, tempa mowy,

- różnicowanie fonemów, różniących się cechami dystynktywnymi,

- analizę i syntezę głoskową oraz sylabową wyrazów, analizę i syntezą zdań.
Prawidłowa realizacja tych czynności jest uwarunkowana tzw. pamięcią fonetyczną, umożliwiającą pamiętanie dźwięków, które wymienione z innymi dźwiękami nabierają znaczenia.

Jeśli chodzi o symptomy zaburzeń percepcji słuchowej u ucznia w pisaniu to najczęściej spotkać się można z: [18]

zniekształconą pisownią, tzw. „zlepki liter”,
zniekształceniem wyrazów w dyktandzie, uniemożliwiającym ich odczytanie,

trudnościami  w pisaniu wyrazów ze zmiękczeniami :ń - ni, ś- si, dź - ć, ć- ci. 
myleniem liter dźwiękopodobnych, złym różnicowaniem: s, c, z, sz, cz, rz,

przestawianiem kolejności liter w wyrazie, pismem fonetycznym, opuszczaniu końcówek wyrazów,

ubezdźwięcznianiu: data- tata, babcia- bapcia.

wstawianiu dodatkowych liter, zwłaszcza dźwięków występujących prze spółgłoskach: gości- gosie, wczoraj- czoraj.

opuszczaniu samogłosek: jest- jst, album- albm.

kłopotami w odróżnieniu samogłosek nosowych -ą, -ę od zespołów dźwiękowych -om, -on, -em, -en,

trudnościami w analizie zdań na wyrazy, wyrazów na sylaby i głoski,

łączeniu przyimków z rzeczownikami np. wklasie, nastole,

opuszczaniu końcówek wyrazów, przestawianiu szyku wyrazów dyktowanych,

wystąpieniem tzw. seplenienia,

licznymi przekreśleniami i poprawkami, co świadczy o tym, że dziecko pomaga sobie pamięcią wzrokową.

Uczeń z zaburzeniem funkcji słuchowej będzie źle się wypowiadał, źle pisał wypracowania, nieudolnie formułował odpowiedzi na przedmiotach opisowych.

Będzie miał problemy w nauce języków obcych: stosowanie reguł gramatycznych w mowie, nabycie akcentu, powtórzenie wyrazu za nauczycielem.

Dysortografia jako zaburzenie

Dysortografię, jako zaburzenie w pisaniu rozpoznajemy, gdy od początku nauki szkolnej u dziecka, które rozwijało się prawidłowo, pojawiały się odstępstwa od poprawnego zapisu wyrazów pod względem ortograficznym, mimo znajomości zasad poprawnej pisowni.

W klasach starszych uczniowie nie popełniają tak dużo błędów polegających na myleniu liter, ich opuszczaniu, zniekształcaniu zapisu. Jednak nadal opuszczają litery, zniekształcają zapis pojedynczych wyrazów, pisząc wyrazy podobne znaczeniowo, mogą tworzyć pseudoneologizmy.
W starszym wieku, zwiększa się liczba błędów ortograficznych, co wynika z konieczności pisania dłuższych wypowiedzi, prowadzenia samodzielnie notatek. Uczeń będzie wówczas mylić litery o podobnym kształcie, różniące się kierunkiem położenia lub szczegółami graficznymi. [19]
Będzie, więc mieć trudności w nauce języków obcych, gdzie jest rozbieżność pomiędzy pisownią a liczbą głosek i odpowiadającym im liter - jak w przypadku języka angielskiego.

Trudności z pisaniem pojawiają się najczęściej wtedy, gdy uczeń otrzymuje zbyt wiele instrukcji na temat tego, jak powinno wyglądać jego pismo. W jego umyśle powstaje zwielokrotniony obraz słów i liter nakładających się jedne na drugie. Używając pióra lub długopisu, można w jednej chwili wykonać tylko jedną linię. Powstaje, więc coś, co stanowi kombinację wszystkich obrazów przenikających się nawzajem.[20]

Dysortografia- diagnoza
Według J. Kostrzewskiego:[21] dysortografię należy rozpoznać, wówczas, gdy umiejętność poprawnego ortograficznego pisania przez dziecko, zmierzona rzetelnie przez test jest istotnie niższa w stosunku do klasy, do której uczęszcza dziecko, jego wieku, jego wieku inteligencji, oraz pomimo stosowania właściwych metod nauczania. Należy pamiętać o konieczności wykluczenia przez badającego dziecko wad wzroku, słuchu, upośledzenia umysłowego, brak motywacji do nauki, lub złych metod nauczania, w przypadku diagnozowania dysortografii, oraz o konieczności wykluczenia zaburzeń wzroku, porażenia i niedowładów kończyn, upośledzenie umysłowe, brak motywacji do nauki, lub złych metod nauczania, w przypadku diagnozowania dysgrafii. 

W toku postępowania diagnostycznego należy:

- przeanalizować wniosek skierowany przez rodziców ucznia,

-  przeprowadzić wywiad z rodzicami,

-  przeprowadzić rozmowę z uczniem,

-  sprawdzić znajomość zasad ortograficznych,

-  przeanalizować prace szkolne i z młodszego wieku szkolnego,

-  przeanalizować samodzielne wypowiedzi pisemne ucznia,

-  przeprowadzić kilka sprawdzianów ortograficznych i ocenić umiejętność pisania,

-  ocenić poziom graficzny pisma,

-  obserwować pamięć słuchową i bezpośrednią, 
   
-  dokonać pomiaru szybkości czytania,

- zbadać słuch fonematyczny.

Badaniom tym uczeń powinien być poddany kilkakrotnie, przed postawieniem ostatecznej diagnozy.

Ocena prac pisemnych ucznia z dysleksją - dysortografią
Ocena prac pisemnych jest stosunkowo prosta, gdy uczeń popełnia mało błędów merytorycznych i występują w nich liczne błędy ortograficzne.

Nauczyciel ma często trudność w podjęciu decyzji o zaklasyfikowaniu błędów, jeśli są one wynikiem defektu.
Ustalenie jednego doskonałego kryterium oceniania prac pisemnych nie jest możliwe. Najlepiej jest wypracować własne, w miarę obiektywne kryteria oceniania pisma, oraz zastosować się do kilku propozycji. Wśród nich jest propozycja Jerzego Kram.
Jerzy Kram przewiduje podział błędów na rażące i mniej rażące.

Do rażących należą:[22]

-  błędne zapisy : ó-u, rz-ż, ch-h,

-  pisownia nie z czasownikami,

-  pisownia wyrazów z : ę, en, em, ą, on, om,

- zakończenia: -dzki, -cki, -wstwo,

-  pisownia -by z różnymi częściami mowy,

-  pisownia nazw geograficznych, urzędów, tytułów czasopism, i książek,

- zakończeń: -ji, - ii, - i.         

Coraz częściej zasięga się opinii w poradniach na temat sposobu oceniania prac pisemnych. Wówczas najlepiej jest dokonać szerokiego opisu pracy pod kątem treści i stylu, i przyjąć osobną kategorię, jaką jest ocenienie pracy pod kątem poprawnej pisowni. Ma to na celu przekazania uczniowi jak najbardziej obiektywnej oceny jego postępów w nauce i przekazaniu zaleceń na przyszłość.

Ocena poprawności w pisaniu jest ważnym elementem oceny wyników nauczania na wszystkich etapach kształcenia. Nauczyciele borykają się  z trudnościami w sytuacji konieczności dokonania tej oceny, gdyż nie istnieją ujednolicone kryteria. Tak dydaktycy, jak i językoznawcy nie są w stanie udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, które błędy należy potraktować jako poważne, rażące, a które można uznać za drugorzędne.
O ile łatwiej ocenia się pracę zawierającą błędy i ubogą pod kontem merytorycznym, o tyle o wiele trudniej postąpić podobnie w przypadku pracy bogatej pod względem merytorycznym i mającą dużą liczbę błędów.[23]

Jednym z możliwie uczciwych rozwiązań jest opisowa ocena pracy, w której oprócz liczby i rodzaju błędów w stosunku do liczby poprawnie zapisanych słów, nauczyciel powinien zamieścić informacje o wartości merytorycznej pracy, stylu języka, bogactwie językowym, poprawności kompozycyjnej, gramatycznej i interpunkcyjnej.

Na ocenę powinny również składać się systematyczność w odrabianiu pracy domowej, motywacja ucznia, aktywność na lekcjach, stosunek do przedmiotu[24]. Niestety ostatecznie uczeń w klasach wyższych (w gimnazjum i szkole średniej) uzyska ocenę zapisaną cyfrą, która czasami nie jest równoznaczna z poziomem  wiedzy i umiejętności ucznia, jego twórczymi umiejętnościami,  czy talentami.[25]

Podstawa prawna oceniania prac pisemnych ucznia z dysleksją

Należy podkreślić, iż na podstawie Rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 30 kwietnia 2007 r. (w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych) „Nauczyciel jest obowiązany, na podstawie opinii publicznej poradni psychologiczno - pedagogicznej lub innej publicznej poradni specjalistycznej, dostosować wymagania edukacyjne, do indywidualnych potrzeb ucznia, u którego stwierdzono trudności w uczeniu się, w tym specyficzne trudności, uniemożliwiające sprostanie tym wymaganiom.”

Rozporządzenie wprowadza zatem:

- obowiązek  respektowania przez nauczyciela opinii z poradni publicznej ,

- obowiązek dostosowania wymagań edukacyjnych do indywidualnych potrzeb ucznia, u którego stwierdzono trudności w uczeniu się, w tym specyficzne trudności, uniemożliwiające sprostanie tym wymaganiom.

Rodzicom daje prawo do decyzji o udziale dziecka w zajęciach korekcyjno-kompensacyjnych, wyboru szkoły i klasy, skorzystania ze specjalnych warunków odbywania egzaminów (dot. uczniów z dysleksją rozwojową)” [26]

Z kolei Rozporządzenie MENiS z 31 marca 2009r. daje rodzicom prawo do zwolnienia ucznia z nauki jednego języka obcego w przypadku zdiagnozowanej głębokiej dysleksji.[27]

Bardzo istotne jest wyrobienie w uczniu, i w nauczycielu umiejętności prowadzenie takich działań, które zapobiegną powstawaniu nowych błędów, niż nieustanne dążenie do ich poprawiania na wszelkie sposoby. Takie profilaktyczne działania wymagają większego wysiłku, ale ich efekty są o wiele lepsze, gdyż uczeń uczy się sposobów unikania błędów i zapisze wyraz dopiero po skonsultowaniu z nauczycielem, bądź słownikiem ortograficznym.[28]Działania powinny być oparte na gruntownym i systematycznym nauczaniu polisensorycznym,  połączonym z  ćwiczeniami zaburzonych funkcji, oraz  podejścia związanego z przetwarzaniem informacji, a więc strategiami skutecznego uczenia się.[29]

Dysleksja a nauka języka angielskiego

Bardzo często nauczyciele języków obcych zadają sobie pytanie: na ile dysleksja rozwojowa wpływa na naukę języka angielskiego i każdego języka obcego oraz  w jakich obszarach tych trudności jest najwięcej. W tym celu M.Bogdanowicz przeprowadziła badania na 114 uczniach (z dysleksją) uczęszczających do szkół średnich w województwie opolskim[30]. Grupa ta reprezentowała różne zainteresowania, różny poziom intelektualny, wiedzę szkolną, nauczana była przez różnych nauczycieli. W większości przypadków najwięcej uczniów uczyło się języka angielskiego. Na podstawie uzyskanych wyników badań[31]można przyjąć, iż częstsze występowanie trudności w nauce języków obcych napotykają uczniowie z dysleksją rozwojową, niż uczniowie nie mający dysleksji.

Okazało się, że :

- 10,5% uczniów z dysleksją uczy się języka obcego bez większych trudności, to znaczy uzyskuje oceny dobre i bardzo dobre, a pozostali od momentu rozpoczęcia nauki języka obcego korzystali z pomocy korepetytorów (prawie połowa) lub uczęszczali do szkół językowych.

Zaskakujący jest też wynik dotyczący promocji uczniów do klasy programowo wyższej:

- Uczniowie z dysleksją prawie osiem razy częściej nie otrzymywali promocji do klasy wyższej z powodu oceny niedostatecznej z języka polskiego lub języka obcego.[32]

Dodatkowo ,badania przeprowadzone przez M. Bogdanowicz pokazują, iż chłopcy i dziewczęta z dysleksją uczą się podobnie języków obcych , mają prawie identyczną średnią ocen. Okazało się też w wyniku badan, że:

- podobnie jak w języku polskim uczniowie z dysleksją uczący się języka angielskiego mają większe trudności w formułowaniu wypowiedzi pisemnych, czy czytaniem ze zrozumieniem, niż w przypadku wypowiedzi ustnych. A rozumienie wypowiedzi ustnych stanowi taką samą trudność jak czytanie tekstów na głos.[33] 
Warto się też zastanowić, czy język angielski sprawia największe trudności uczniowi z dysleksją? Badania M. Bogdanowicz wykazują jednoznacznie, że język niemiecki sprawia największe trudności. Z nauki tego języka  najczęściej są zwolnieni uczniowie z dysleksją – których średnia ocen odbiega o 1, 06 punkta od oceny ucznia niedyslektycznego , dla porównania średnia ocen z języka angielskiego różni się o 0,57 punkta. [34] Nauka języka angielskiego po języku niemieckim i języku francuskim zajmuje trzecie miejsce pod względem stopnia trudności .

Trudności ucznia z dysleksją w nauce języka angielskiego
W nauce języka angielskiego podstawę stanowią cztery podsystemy[35]:

1. wymowa, akcent, intonacja,
2. ortografia i interpunkcja,
3. słownictwo,
4. struktury gramatyczne.

Nauczenie się tych podsystemów umożliwia zdobycie sprawności receptywnych, produktywnych, interakcyjnych i mediacyjnych[36] koniecznych do prawidłowego posługiwania się językiem obcym, zwłaszcza  że nauczanie języków obcych w ostatnich latach jest jednym z priorytetowych zadań polskich szkół, a  od 2005 roku każdy z uczniów jest obowiązany zdawać egzamin maturalny z języka obcego, z czego najczęściej wybieranym jest język angielski.
U podstaw trudności w opanowaniu języka angielskiego leży problem właściwego kodowania języka na każdym poziomie Największe trudności sprawia poprawne wydzielenie dźwięku i przyporządkowanie mu właściwego symbolu graficznego.[37]

Język angielski jest językiem zawierającym dużo rymów i słów mających takie same sekwencje ortograficzne, np.: light – sight  (lekki - światło) Dzieci angielskie nabywają tą świadomość wcześniej niż w przypadku dzieci polskich, stąd łatwiej jest im przeczytać nieznane słowa, gdyż wiele jest do siebie podobnych, a rymy w języku angielskim mają większą konsekwencję w sposobie artykulacji. np. light-  sight- might- night,  gdzie litery – ight mają stałą wymowę  /ait/. [38]

Należy również być świadomym tego, że język angielski rożni się od języka polskiego pod względem fonologicznym i morfologicznym, język angielski zawiera bardzo dużą liczbę rymów, krótkich, jednosylabowych rzeczowników ,: heart, mouse, dog, cat, love, spring, oraz jednosylabowych czasowników : like, help, see, drive, paint, itp. Takie rzeczowniki i czasowniki są akcentowane na pierwsza sylabę. W języku polskim dla porównania obowiązuje stała reguła akcentowania na przedostatnią sylabę, gdzie najwięcej jest wyrazów dwusylabowych.

Ponadto, język angielski sprawia trudności w nauce, gdyż różnice w znaczeniu zdania wynikają z szyku wyrazów, a nie jak w języku polskim ze zmian w morfologii (przyrostki, przedrostki, różne końcówki fleksyjne, liczba, rodzaj, przypadki).[39]

M. Bogdanowicz zwraca uwagę także, iż dzieci ,które uczą się języka polskiego i angielskiego jednocześnie i systematycznie od najmłodszych lat mają mniejsze trudności w nauce czytania i pisania w języku polskim, gdyż rodzaj ćwiczeń ( piosenki, rymowanki, wierszyki, wyklaskiwanie rytmu) oddziaływał korzystnie na te same umiejętności niezależnie od rodzaju języka stosowanego w ćwiczeniach . [40] Co więcej na podstawie wyników badań M. Bogdanowicz na grupie 100 dzieci w wieku przedszkolnym ( 4,5 – 6,3 lat: 40% uczyło się języka i 60 % nie uczyło się) wynika że dzieci uczące się języka angielskiego o 0,5-1,5 % łatwiej radziły sobie z zadaniami wymagającymi analizy i syntezy sylabowej, a z zadaniami opartymi na rymach – średnio o 0,5- 1,20% lepiej. Dzieci uczące się języka angielskiego były bardziej wrażliwe na aspekt identyfikowania rymów niż dzieci  w ogóle nie uczące się języka angielskiego.[41] Na podstawie tych badań wiadomo, że im większa jest intensywność kontaktu z językiem angielskim, tym zależność między wynikami w języku polskim i angielskim jest większa. Chodzi tu szczególnie o aspekt analizy sylabowej, oraz operacji na rymach w zdaniach. Dlatego dzieci polskie w wieku przedszkolnym uczące się języka angielskiego mogą mieć większą kompetencję jeśli chodzi o rozpoznawanie rymów, niż dzieci nie uczące się języka.[42]

Dzieci z dysleksją mają trudności w nauce języka angielskiego i każdego języka obcego, gdyż mowa, czytanie i pisanie są czynnościami złożonymi, angażują wszystkie aspekty języka (fonologiczny, morfologiczny, syntaktyczny i semantyczny)  i wszystkie procesy poznawcze (uwaga, percepcja, pamięć wzrokowa, słuchowa, kinestetyczna, myślenie, wyobraźnia). Uczeń musi różnicować dźwięki mowy i umieć je fonologicznie przetworzyć. Uczeń z dysleksją będzie mieć  problemy: [43]

- w analizie głoskowej,

- w przechowywaniu materiału językowego w pamięci krótkotrwałej,

- w powtarzaniu długich słów,

-w pisaniu długich, sztucznych słów,

-w nazywaniu kolorów, liter, cyfr, przedmiotów w wolniejszym niż naturalny tempie,

Największe trudności w nauce języka angielskiego w porównaniu do ucznia niedyslektycznego, sprawiają[44]:

- dekodowanie pojedynczych wyrazów , bez kontekstu, (osiem razy)

- ortografia, interpunkcja , akcent i intonacja, ( trzy razy )

- wymowa, ( dwa i pół razy)

-gramatyka, formułowanie wypowiedzi pisemnej, zrozumienie tekstu czytanego, zapamiętywania słów, zwrotów , kształtu liter. ( dwa razy).

Ponadto, uczeń z dysleksją potrzebuje dwa razy więcej czasu do wykonania zadania , czy napisania sprawdzianu z wiadomości, niż uczeń niedyslektyczny.

Wyniki badań powinny uczulić wszystkich nauczycieli języków obcych na wyraźną różnicę w tempie opanowywania języka obcego, które ponieważ odbiega od tempa nauki ucznia niedyslektycznego dodatkowo zwiększa wyżej wymienione trudności.

Z badań, o których była mowa wcześniej wynika[45], iż należy zwrócić uwagę na fakt, że niezależnie od etapu edukacji:

- uczeń z dysleksją wymaga dodatkowych zajęć korekcyjno-kompesecyjnych skierowanych na naukę języka obcego, oraz rzetelnych informacji o wpływie zaburzeń na naukę języków obcych

- nauczyciele powinni mieć możliwość uczestniczyć w szkoleniach związanych z dysleksją rozwojową,

- należy kontrolować przestrzeganie przepisów MENiS odnoszących się do praw ucznia z dysleksją.
Ponieważ w większości przypadków (poza sytuacją, kiedy mamy do czynienia z uczniem ze zdiagnozowaną głęboką dysleksją ) uczeń nie może być zwolniony z obowiązku uczenia się i  nie może być traktowany ulgowo,  sposób egzekwowania wiedzy i umiejętności powinien być dostosowany do indywidualnych trudności ucznia, a to możliwe jest jedynie po diagnozie każdego przypadku osobno.

W związku z tym, po uświadomieniu sobie trudności w nauce języka angielskiego, należy przejść do ustalenia jaka metoda będzie skuteczna  i dająca satysfakcję uczniowi. Wyniki badań jednoznacznie potwierdzają, że najwłaściwsza jest metoda nauczania wielozmysłowego, czyli taka, która angażuje wszystkie funkcje percepcyjno- motoryczne jednocześnie[46].

Ortografia a fonetyka w języku angielskim

Należy zauważyć, że w języku angielskim nauczanie ortografii jest bardzo trudne, gdyż jednej głosce może odpowiadać kilka zapisów graficznych. 44 głoskom odpowiada jedynie 26 liter, stąd jedna głoska może być zapisania za pomocą jednej litery, bądź kombinacji liter. Dodatkowo możemy spotkać się  z dużą liczbą wyjątków , które należy zapamiętać, np. poprzez skojarzenia litery/ dźwięku z konkretnym przedmiotem. Dla przykładu litery alfabetu można uczyć na zasadzie skojarzenie dźwięku z odpowiadającym mu przedmiotem lub naturalnym , logicznym skojarzeniem:

“a” Looks like a fat man with his belly sticking out

“e” Looks like my ear so I can hear when someone shouts

“i” Looks like an ice-cream – vanilla is the best

“o” Looks like my soccer ball – watch me kick it in the net

“u” Looks like my drinking cup, full of yummy milk for me.

Uczeń ze zdiagnozowaną dysfunkcją percepcji wzrokowej będzie miał podobne trudności w języku angielskim jak w języku polskim , będzie więc popełniać podobne błędy ortograficzne i gramatyczne. Zmiana liter podobnie wyglądających lub brzmiących powoduje błędy ortograficzne, które tym samym zakłócają komunikację w języku angielskim. Jest istotne zwłaszcza przy założeniu ,że języka angielskiego uczymy się w celu posługiwania się nim w życiu w naturalnych sytuacjach, w kontaktach z tzw. ”native speakerami” , władającymi językiem angielskim jako językiem ojczystym.
Mając w pamięci typowe błędy ortograficzne w języku polskim, zwrócę uwagę na kilka przykładów trudności ortograficznych w języku angielskim niwelowanych w prostych ćwiczeniach językowych[47]:

Trudność w zapisie słyszanej głoski – samogłoski w wyrazie.
1a. Nauczyciel instruuje ucznia, aby zmienił samogłoskę w wyrazie tak aby powstał  wyraz o nowym znaczeniu. Ćwiczenia ma na celu uświadomić ,że po zmianie samogłoski w wyrazie powstaje zupełnie inny wyraz, co uniemożliwia komunikację, np.:

Bad - zły           
Bed - łóżko

Now - teraz       
New - wiedział

Cut - ciąć          
Cat – kot

Trudność w zapisie słyszanej głoski – spółgłoski w wyrazie
1b. Nauczyciel instruuje ucznia, aby zmienił spółgłoskę w wyrazie tak aby powstał  wyraz o nowym znaczeniu. Ćwiczenia ma na celu uświadomić ,że po zmianie samogłoski w wyrazie powstaje zupełnie inny wyraz, co zdecydowanie utrudnia komunikację, np.:

1.Bet  - zakład            Bed- łóżko (zaburzenie percepcji słuchowej: t-d)

2. More- więcej         
Wore- nosił (zaburzenie percepcji wzrokowej: m- w)

3. Bear - znosić           Pear - gruszka (zaburzenie percepcji wzrokowej: b - p)

Trudność z analizą wzrokowo- słuchową:

2.Nauczyciel przedstawia  zdania, z propozycjami kilku słów do wyboru. Wyrazy są do siebie podobne pod względem morfologicznym, ale każdy z nich jest o innym znaczeniu.

Uczeń musi wybrać wyraz, poprzez  rozpoznawanie właściwego zapisu ortograficznego wyrazu w zależności od kontekstu zdania, który będzie pasował do kontekstu zdania.

We go up in the ……….( left, felt, lift)

We sleep in………….( bad, bed, but)

The …………….are on the table for you to swallow. ( pills, bills, balls)

Trudność z analizą głoskową:

3. Uczeń otrzymuje polecenie, aby podanych wyrazach wpisał literę  c lub  k.
W tym ćwiczeniu źle wpisana litera tworzy wyraz, który w języku angielskim nie istnieje. Ćwiczenie to utrwala zasadę, że litery c i k w języku angielskim są najczęściej wymawiane jako głoska  k lub s w języku polskim.

___ut  a sli__e of __a__e for Gra__e.

Cut a slice of cake for Grace
k        s     k  k         s

Trudność w odwoływaniu się do pamięci wzrokowej i fonologicznej

4.Nauczyciel prosi ucznia , aby zapisał podany wyraz, a następnie dopisał wyraz, rozpoczynający się od litery, na którą poprzedni wyraz się kończył, i tak prosimy  ucznia aby  naprzemiennie z nauczycielem utworzył jak najdłuższy wąż literowy. Ćwiczenie to pomaga utrwalić zapis ortograficzny wyrazów, prawidłową wymowę i zapis ortograficzny. Uczeń  jednocześnie odczuwa satysfakcję z udziału w zabawie , w której sam tworzy lub zmienia ciąg węża wyrazowego.

window – wall –lollipop- parrot- tram- marshmallow- wind- drink- kingdom…

W zależności od kryterium komunikacji uczeń może popełniać błędy lokalne, to jest takie  błędy, które nie zniekształcają znaczenia, ale również i błędy globalne, czyli takie, które zniekształcają znaczenie wyrazu, wyrazów lub fragmentu zdania i komunikacja jest niemożliwa. [48]Aby tych błędów było w języku angielskim jak najmniej należy w terapii z uczniem położyć duży nacisk na częstotliwość utrwaleń i powtórzeń (według niektórych ekspertów nawet 200 razy[49]). Z czasem zapis ortograficzny wyrazów stanie się czynnością automatyczną. W rezultacie  uczeń z dysleksją powinien nabyć umiejętność poprawnego dekodowanie i zapisywania wyrazów[50] i na tym obszarze należy się koncentrować rozpoczynając naukę języka angielskiego , ale również wówczas, kiedy znajomość języka osiąga poziom bardziej zaawansowany.

Nie można zapominać o tym, iż w nauczaniu języka angielskiego  uczeń z dysleksją wielokrotnie staje w obliczu trudności, którym nie jest w stanie sprostać. Należy więc stosować takie techniki pracy i zabawy z językiem w klasie , aby w miejsce frustracji i poczucia porażki zagościło poczucie satysfakcji i zadowolenia z wkładanego wysiłku i odnoszonych sukcesów w nauce.

Podobny wniosek powinno się wyciągnąć w przypadku nauczania dzieci niedyslektycznych, u których ortografia jest także poważną przeszkodą w szybkim uczeniu się języka obcego.

Podsumowując, istnieje zależność pomiędzy trudnościami wynikającymi z zaburzonej funkcji wzrokowej oraz słuchowej w języku polskim i językiem obcym. Trudności te najczęściej występują w  dokonywaniu poprawnej analizy i syntezy głoskowej, w odwoływaniu się do pamięci wzrokowej potrzebnych w czytaniu, pisaniu i mówieniu, umiejętności koniecznych do samodzielnego zdobywania wiedzy i umiejętności na wyższym etapie edukacyjnym , jakim jest gimnazjum i liceum.
Wyniki badań przeprowadzone przez M. Bogdanowicz na grupie dzieci przedszkolnych i dzieci z dysleksją w starszym wieku szkolnym jednoznacznie potwierdzają tezę, iż zauważalne trudności w nauce języka obcego dzieci w młodszym wieku szkolnym zwiększają się w miarę pokonywania kolejnych etapów w nauce. Jednakże, jeżeli odpowiednio wcześnie dostrzeżony zostanie problem , będzie można podjąć właściwe czynności w postaci pracy korekcyjno- kompensacyjnej.

Ta, jeśli będzie systematycznie prowadzona,  pomoże uczniowi uświadomić sobie specyficzne rodzaje błędów w języku obcym, ale przede wszystkim pomoże uzyskać wskazówki w jaki sposób można sobie z tymi trudnościami poradzić ucząc się języka samodzielnie.
Warto zatem  prowadzić zajęcia korekcyjno-kompesacyjne w języku angielskim równoległe z językiem polskim możliwie najwcześniej, pod warunkiem jednak, że uczeń swobodnie posługuje się systemem fonologicznym  w języku angielskim. [51]
Nieocenioną pomocą w pracy terapeuty jest ogromny zbiór książek terapeutycznych, z rzetelnie przygotowanymi zestawami ćwiczeń, gier , zabaw językowych w języku polskim.

Niestety, o wiele gorzej ma się sytuacja prowadzenia zajęć w oparciu o materiały w języku angielskim. O ile jest na rynku bogata oferta podręczników nakierowanych na ćwiczenie
konkretnych aspektów gramatyczno- leksykalnych i języka funkcjonalnego dla konkretnego poziomu zaawansowania ucznia, o tyle niezwykle trudny jest dostęp do materiałów korekcyjno-kompesacyjnych w języku angielskim. Pozostaje samodzielne przygotowywanie ćwiczeń na podstawie dostępnych podręczników kursowych dla szkół, usprawnianie wybranych percepcji w ćwiczeniach nawiązujących do aktualnych zagadnień szkolnych – wzorowanych na standardach wymagań egzaminacyjnych,   lub odwoływanie się do nielicznych portali internetowych , które wyszły naprzeciw oczekiwaniom nauczycieli i rodziców jak  np:

www.ecic.be,

www.dyslexia-teacher.com,

www.crossboweducation.com/rime_read.htm.
 

[1]Butkiewicz A, Bogdanowicz K., Dyslexia In the English classroom.Techniki nauczania j.angielskiego uczniów z dysleksją, Harmonia, Gdańsk 2006, s. 12.
[2] Krasowicz-Kupis Gr., Dysleksja Rozwojowa-Perspektywa psychologiczna, Harmonia, 2006, s.6
[3] Mickiewicz J., Jedynka z ortografii?, Wyd.III, Toruń 2002, s.5
[4] Zakrzewska B., Moje dziecko źle czyta i pisze, WSiP, 199, s.3
[5] Skorek E. M., Terapia Pedagogiczna, Tom I, Oficyna Wydawnicza Impuls, 2007r.s. 9
[6] Bogdanowicz M., Adryjanek A., Uczeń z Dysleksją w szkole, Operon, Gdynia 2009, s.32-33
[7] Krasowicz-Kupis Gr., Dysleksja Rozwojowa-Perspektywa psychologiczna, Harmonia, 2006, s.14
[8] Ibidem, s. 16
[9] Jurek A., Kształcenie umiejętności ortograficznych uczniów dysleksją, Harmonia 2008, s.41
[10] Bogdanowicz M., Adryjanek A., Uczeń z Dysleksją w szkole, Operon, Gdynia 2009, s. 64-65
[11] Ibidem, s. 47
[12] Skibińska H., Praca korekcyjno-kompensacyjna z dziećmi z trudnościami w pisaniu i czytaniu, Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz 2001, s. 48
[13] Ibidem, s.50
[14] Ibidem, s.50
[15] H. Skibińska, Praca korekcyjno-kompensacyjna z dziećmi z trudnościami w pisaniu i czytaniu, Wydawnictwo Uczelniane Akademii Bydgoskiej, Bydgoszcz 2001, s.10
[16] Skorek Ewa Małgorzata, Terapia Pedagogiczna, Tom I, Oficyna Wydawnicza Impuls, 2007r.s. 29
[17] Ibidem, s. 30
[18] Ibidem, s. 31-32
[19] Mickiewicz J., Jedynka z…., op.cit., s.33
[20] Davis Ronald D., Braun Eldon M., Dar dysleksji, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań 2001, s. 63.
[21] Kostrzewski J., Diagnoza dysleksji, Biuletyn Informacyjny oddziału Warszawskiego, Polskie Towarzystwo Dysleksji, Warszawa, 1995, s. 31-33
[22] Kram Jerzy, Nauczanie ortografii i interpunkcji w szkole średniej, Warszawa 1991, s.30
[23] Mickiewicz J. Jedynka z ortografii?, wydanie III, Toruń 2002, s. 103-104
[24] M.Bogdanowicz i M.Smoleń, Dysleksja w kontekście nauczania języków obcych, Harmonia, Gdańska 2004,s111
[25]Mickiewicz J. op,cit., s.106
[26] Akty prawne w Polsce, http://www.psp5.(...)lsce.htm ( 15.01.2010)
[27] Akty prawne w Polsce, http://www.psp5.(...)lsce.htm ( 15.01.2010)
[28] Jurek A. Kształcenie umiejętności ortograficznych uczniów z dysleksją Harmonia, Gdańsk 2008, s. 198-199
[29] Ibidem, s.203
[30] M.Bogdanowicz i M.Smoleń, Dysleksja w kontekście nauczania języków obcych, Harmonia, Gdańska 2004, s.100
[31] Ibidem, s.101-103
[32] Ibidem, s.103
[33] Ibidem, s.104
[34] Ibidem, s.104
[35] Ibidem str.110
[36] Ibidem s.110
[37] Ibidem, s.144
[38] Ibidem, s.64-65
[39] Ibidem, s. 65
[40] Ibidem, s.70
[41] Ibidem, tabele s.70, 72
[42] Ibidem, s 76
[43] Ibidem, s. 85
[44] Ibidem, s. 105
[45] Ibidem, s. 106
[46] Ibidem, s.146
[47] Butkiewicz A., Bogdanowicz K., Dyslexia In the English classroom. Techniki nauczania j.angielskiego uczniów z dysleksją, Harmonia, Gdańsk 2006, s.18-19
[48] Komorowska H., Metodyka nauczania języków obcych, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2001, s.176- 177
[49] Butkiewicz A., Bogdanowicz K., Dyslexia In the….., op.cit. s.146
[50] Ibidem, s.147
[51] Ibidem, s.66

admin




Dodaj komentarz:


Stolica Polski to:
Pokaż archiwum newsów

Ostatnie posty na forum

Szybka nawigacja po naszym serwisie:

Forum językowe - Forum serwisu 'English for you'

Promuj nas - Wejdź i zobacz jak można pomóc w promocji serwisu 'English for you'

Gramatyka języka angielskiego - Szczegółowo rozpisane czasy oraz inne zagadnienia związane z gramatyką

Pisanie po angielsku - Wyczerpująca instrukcja jak poprawnie pisać po angielsku

Angielski w pracy i biznesie - Wzór CV i listu motywacyjnego, przykładowe listy formalne, oferty pracy za granicą

Fonetyka - Symbole fonetyczne wraz z przykładami, podział głosek, ćwiczenia

Lekcje video - Ucz się angielskiego za pomocą podzielonych na poziomy zaawansowania i tematyką lekcji video

Telewizja z kanałami anglojęzycznymi - Ucz się angielskiego oglądając anglojęzyczne kanały podzielone na kategorie tematyczne

Egzamin gimnazjalny z angielskiego - Wszystko o egzaminie gimnazjalnym

Matura z angielskiego - Wszystko o nowej maturze

Kurs angielskiego od podstaw - Co kilka dni nowa lekcja dla początkujących, całość przy wsparciu lekcji video

Testy - Rozbudowany dział testów podzielonych na kategorie

Działy tematyczne - artykuły z prasy anglojęzycznej, starannie wyselekcjonowane, do wykorzystania w referatach lub jako źródło ciekawych informacji

Egzaminy - Dokładne opisy niemal wszystkich egzaminów językowych od polskich takich jak matura, egzamin gimnazjalny do certyfikatów \'Cambridge\', statystyki zdawalności, opłaty oraz aktualne informatory.

Download - Programy, słowniki, oraz gry edukacyjne skutecznie wspomagające w nauce wraz z opisami i co najważniejsze ZA DARMO

Dla dzieci - Tu z kolei znajdziecie nauką od podstaw, całość podzielona na kategorie w kolorowej oprawie oraz z wymową bez koniecznosci znajomości zapisu fonetycznego

Gry i zabawy online - Pograj w gry edukacyjne bezpośrednio na stronie

Prace uczniów - Czym byłaby teoria bez praktyki, oryginalne prace uczniów podzielone na kategorie, kolorowe projekty tematyczne uczniów + Własne strony uczniów

Kolorowe projekty - Kolorowe projekty uczniów (słownictwo tematyczne)

Dla nauczyciela - Metodyka nauczania, ciekawe zabawy oraz ćwiczenia do wykorzystania na lekcji języka angielskiego wraz z konspektami i wykorzystanymi materiałami

Zapytaj nauczyciela - Na stronie cały czas dyżurują nauczyciele, którzy chętnie bezpłatnie pomogą, odpowiedź otrzymasz bezpośrednio na mail

Newsy ze świata - Bądź na bieżąco, aktualne wiadomości z podziałem na kategorie + Radio BBC

Tematyczne blogi naszych dziennikarzy i redaktorów:

Angielski dla dzieci - Piosenki, gry i zabawy, gramatyka dla dzieci

Emigracja krok po kroku... - Poradnik dla wyjeżdzających na Wyspy

Jottings of interstellar roamer - czyli notes niecodzienny - wspólnie przekroczmy bariery w odbiorze piękna, które nas otacza

Kraje anglosaskie - Historia, literatura, kultura USA i Wielkiej Brytanii

Popkultura USA i Wielkiej Brytanii - Moda, filmy, muzyka, sposób spędzania wolnego czasu za Ocenanem i na Wyspach + radio na stronie

Co warto zobaczyć w USA i Wielkiej Brytanii - Ciekawe miejsca i ludzie okiem podróżnika

Jamajka - wyspa słońce, była kolonia, kraj anglojęzyczny - Ciekawe miejsca, ludzie, kultura okiem pasjonatki

Kanada - kraj klonowego liścia - Ciekawe miejsca, ludzie, kultura okiem pasjonatki

Legal English - Podstawy prawniczego języka angielskiego

British Football - Strona poświęcona tematyce piłki nożnej na Wyspach

Wydawnictwo 'The Teacher' - Dzięki współpracy z wydawnictwem 'The Teacher' dostępne są w naszym serwisie artykuły z zakresu m.in metodyki lub kultury Anglii i innych krajów anglojęzycznych

Język niemiecki dla uczniów i nauczycieli - Język niemiecki, artykuły, materiały, egzaminy

Rak jelita grubego - Serwis partnerski z informacjami o raku jelita grubego

Wszystkie materiały znajdujące się w serwisie 'English for you' chronione są prawami autorskimi. Serwis ma charakter społecznościowy i jest tworzony przez kilkudziesięciu redaktorów. W przypadku zauważenia naruszenia praw autorskich, proszę zgłaszać materiał do moderacji: biuro@jezykangielski.org Życzymy owocnej nauki.

Nasze Artykuły

rogLewo
rogPrawo

Subskrypcja

Nowości, artykuły, materiały, testy, oferta pomocy wprost na Twój email


Księga gości


Powiadamiacz

Jeżeli chcesz, żeby Twój znajomy również odwiedził nasz serwis wpisz Jego email


All Rights Reserved